5 October 2017

Gan Phil Waters. Phil yw Cyd-sylfaenydd a Chyfarwyddwr Creadigol I Love Nature, menter gymdeithasol yng Nghernyw sy'n darparu hyfforddiant, addysg awyr agored, ymgynghoriad chwarae ac ymchwil.  Mae gwaith Phil yn cyfuno chwarae, naratif a natur gyda math o ymarfer a elwir Taith Naratif, sydd wedi arwain at ddoethuriaeth yn ddiweddar gyda'r Ganolfan Ewropeaidd dros yr Amgylchedd ac Iechyd Dynol, Ysgol Feddygol Prifysgol Caerwysg.

Photo of young adult on an inflatable playarea

Mae chwarae yn aml yn cael ei ystyried fel rhywbeth sy'n cyd-fynd â phlentyndod. Mewn gwirionedd, mae'n anodd dychmygu plentyndod heb chwarae. Sut fyddai iardiau ysgol yn edrych heb gemau, traethau heb gestyll tywod, coed heb ddringwyr, strydoedd heb... iawn, mae'r diwethaf eisoes yn dirywio. Ond beth am ffatrïoedd, ysbytai, prifysgolion a chartrefi preswyl yr henoed? A yw oedolion yn chwarae hefyd? Ac os felly, a yw'n wahanol i chwarae yn ystod plentyndod?

Awgryma damcaniaethwyr bod chwarae yn fuddiol trwy gydol ein hoes. Mae'n adeiladu ac yn llunio pensaernïaeth yr ymennydd, yn cyfrannu at ddatblygiad iachus cyrff, yn cefnogi cydlyniad cymunedol ac yn llunio diwylliant. Mae rhai yn dweud ei fod yn efelychu bywyd, gydag eraill yn dweud mai bywyd go iawn ydyw. Mae rhai yn dweud ei fod yn ddifrifol, gydag eraill yn dweud ei fod yn wacsaw. Mae rhai yn gweld buddion chwarae ar gyfer addysg, iechyd a llesiant meddyliol, gydag eraill yn dweud y dylid peidio ag ymosod arno at ddibenion eraill - chwarae er mwyn chwarae.

Mae'n wir fod yr ifanc o'r mwyafrif o rywogaethau'n arddangos math o ymddygiad y gellir ei gategoreiddio fel chwarae, a bod rhai o'r nodweddion hyn yn anoddach eu gweld mewn oedolion. Sut ydym ni'n gwybod bod rhywun eisiau chwarae, neu eu bod wrthi'n chwarae?

Dywed damcaniaethwyr chwarae wrthym fod gan nifer o rywogaethau gwahanol yr hyn a elwir yn wyneb chwarae. Wyneb sy'n dangos i eraill eu bod eisiau chwarae. Mae fy nghŵn, er enghraifft, yn arbenigwyr am ddweud wrth ei gilydd eu bod am chwarae. Gyda Lily fel arfer yn cychwyn, bydd hi'n sticio ei phen ôl yn yr awyr, yn siglo ei chynffon ac yn cwympo i lawr ac yn ymlaen gyda'i phawennau allan a'u llygaid yn lled agored. Mae Darwin, ei brawd, yn dehongli hyn fel arwydd y dylai redeg ar ei hôl hi. Mae ei chorff a'i hwyneb yn siarad cod mae Darwin, a minnau hefyd, yn ei deall fel chwarae. Ar adegau, rwy'n dynwared iaith corff Lily ac yn mynd i ystum isel tuag at y llawr fel pe bawn ar fin rhedeg, ac mae hi'n gweld hyn fel arwydd i chwarae ac yn dechrau rhedeg ataf nerth ei thraed. Yn gryno, mae hyn oll yn cyfateb â dehongliad ar y cyd o ymddygiad chwarae gall ddigwydd, yn rhyfeddol, ar draws rhywogaethau.

Felly, a yw oedolion yn chwarae? Yr ateb syml yw ydyn, ond maen nhw'n llwyddo cuddio eu chwarae dan haenau o ffyrdd priodol o ymddwyn pan nad yw eu hwyneb chwarae ac iaith y corff yn amlwg bob tro, a pan fod pobl yn aml yn gwgu ar bobl sy'n bod yn wacsaw, yn ddwl ac yn ddigymell. Ond, beth os ydym yn meddwl am chwarae mewn modd gwahanol, a ddim yn edrych am arwyddion allanol i'n hysbysu am debygolrwydd person o fod eisiau chwarae. Beth os ydym yn edrych ar chwarae fel mwy nag ymddygiad yn unig? Mwy na'r hyn y gellir ei gweld o'r tu allan?

Cymerwch yr esiampl hon:
Dychmygwch bedwar person yn cloddio twll yn y tywod ar draeth.  Mae un person yn cloddi'r twll gyda'r disgwyliad o ddod allan 'ar ochr arall y byd'. Mae un arall hefyd ar ei ffordd i ganol y ddaear. Mae un arall yn hoffi'r weithred gorfforol o gloddi, tra bod y pedwerydd, yn hoffi'r syniad o ddod o hyd i drysor. Mae pob un ohonynt yn arddangos yr un ymddygiad, yn cloddio twll yn y tywod, ond mae ymagwedd pob un ohonynt yn wahanol.

Er bod chwarae yn cael ei diffinio fel ymddygiad allanol sy'n cael ei arsylwi gan eraill, mae hefyd yn ymwneud â'r pethau a gyfrannwn at sefyllfaoedd. Mae y tu mewn i ni. Os ydym yn cloddio twll yn y tywod neu'n siopa yn yr archfarchnad, gall ein hymagwedd at y sefyllfaoedd hyn fod yn synhwyrol ac yn ddifrifol (modd diofyn arferol oedolion), neu'n chwareus. Os yw'r ymchwil ar chwarëusrwydd i'w gredu, yna mae bod yn chwareus fel ymagwedd at fywyd yn awgrymu y byddwch yn byw bywyd hir, hapus ac iachus.

Mae bod yn chwareus yn paratoi'ch corff i fod yn weithgar. Mae bod yn chwareus yn cadw'ch ymennydd yn weithgar ac yn iachus. Mae bod yn chwareus yn gwella creadigrwydd. Ac mae pobl chwareus yn fwy cymdeithasol a hoffus gyda rhwydweithiau cryf o ffrindiau. Mae byw bywyd chwareus yn darparu'r glud cymdeithasol sy'n cynnal cymunedau gweithgar, cyfeillgar a chydlynol i bawb, ifanc neu hen, mawr neu fach ac ar draws rhywogaethau.